prof. dr hab. Tadeusz BORYS – Uniwersytet Zielonogórski, Instytut Nauk o Zarządzaniu i Jakości, ul. Podgórna 50, 65-246 Zielona Góra, Polska, e-mail: t.borys@wez.uz.zgora.pl
Otrzymano 2.06.2026. Przyjęto 9.06.2026
s. 2-20
Abstrakt
Cel: Artykuł ten to druga część publikacji, w której podjąłem próbę przedstawienia niezwykle bogatego zbioru perspektyw, przez które można oglądać AUTOdestrukcję jako zjawisko wielowymiarowe i interdyscyplinarne. To właśnie ta wielowymiarowość skłoniła mnie do przedstawienia różnych ujęć złożonej struktury AUTOdestrukcji człowieka w dwóch zwartych tematycznie, a jednocześnie komplementarnych częściach oglądania tego zjawiska z różnych perspektyw. W części pierwszej [5] dokonałem podziału istniejących lub postulowanych modeli oglądu AUTOdestrukcji na dwie grupy. W dominującej w teorii i w praktyce pierwszej grupie modeli przyjmuje się kierunek implikacji od skutku do przyczyny (w skrócie – „od skutku”), dlatego nazwałem je modelami „rewersowymi”, a w drugiej grupie przyjmuje się odwrotną implikację, której sedno wyjaśnia analiza przyczynowo skutkowa. Potencjał profilaktyczny tkwiący w drugiej grupie implikacji skłonił mnie do nazwania tych modeli „klasycznymi” – od przyczyny do skutku, a w skrócie – „od przyczyny”. Zwróciłem też uwagę, że proponowany podział modeli oparty jest w gruncie rzeczy na dwóch różnych logikach wyjaśniania AUTOdestrukcji. W tej bardziej analitycznej części eseju treść rozważań podporządkowałem odpowiedziom na trzy ważne dla jakości życia człowieka pytania: (1) jakie są objawy egzystencjalne AUTOdestrukcji? – czyli jakie są jej przyczyny i skutki na pierwszym poziomie kaskady samoniszczenia się człowieka; (2) jakie są objawy psychologiczne AUTOdestrukcji? – czyli jakie są jej przyczyny i skutki na poziomie drugim; (3) jakie są objawy neurobiologiczne AUTOdestrukcji? – czyli jakie są jej przyczyny i skutki na poziomie trzecim. Odpowiedzi na te pytania obrazują kaskadę (schody), która odsłaniać już będzie bardziej konkretnie kolejne poziomy (warstwy) wyjaśnienia AUTOdestrukcji w proponowanym modelu od przyczyny do skutku. To taka kaskada warstw AUTOdestrukcji będzie przedmiotem drugiej części tego artykułu.
Metodyka badawcza: W artykule zastosowałem, podobnie jak w części pierwszej, metodę analizy logicznej w odniesieniu do modeli „od przyczyny” oraz przegląd literatury, uwzględniający interdyscyplinarność zjawiska AUTOdestrukcji.
Wartość poznawcza: Cech nowości poznawczej tego opracowania należy przede wszystkim upatrywać w zaprezentowanym kaskadowym i zintegrowanym podejściu do AUTOdestrukcji, opartym na analizie przyczynowo-skutkowej – podejściu bardzo rzadko prezentowanym w literaturze przedmiotu, w której przeważa zdezintegrowany ogląd zjawiska AUTOdestrukcji. To skłoniło mnie do przedstawienia głębszej analizy modelu przyczynowo-skutkowego oglądu tego zjawiska. Jest on – według mojej oceny – oglądem bardziej perspektywicznym niż model „od skutku”, bo przyjmuje jako punkt wyjścia pierwotną przyczynę AUTOdestrukcji, która ma charakter egzystencjalny o wyraźnym kontekście aksjologicznym. To od tego najwyższego poziomu kaskady pochodzą w proponowanym trójmodułowym ujęciu dwa pozostałe poziomy – psychologiczny i neurobiologiczny. Umożliwiło mi to, w kolejnym kroku, zintegrowanie modelu „od przyczyny” z modelem „od skutku”.
Wnioski: Główne konkluzje artykułu znajdują się w końcowej części eseju w formie kilku wniosków nawiązujących do sformułowanych wcześniej pytań badawczych.
Slowa kluczowe
jakość życia, AUTOdestrukcja, modele, kaskada, przyczyna, skutek