prof. dr hab. Tadeusz BORYS – Uniwersytet Zielonogórski, Instytut Nauk o Zarządzaniu i Jakości, ul. Podgórna 50, 65-246 Zielona Góra, Polska, e-mail: t.borys@wez.uz.zgora.pl
Otrzymano 1.04.2026. Przyjęto 10.04.2026
s. 2-13
Abstrakt
Cel: Artykuł ten to druga publikacja w ramach cyklu, w którym jakość życia człowieka jest konfrontowana z procesami jego AUTOdestrukcji fizycznej i psychicznej oraz procesami degradacji aksjologicznej, czyli degradacji jego człowieczeństwa, którego istotą jest sfera uczuć człowieka [6, 7]. AUTOdestrukcja stanowi współcześnie jedno z kluczowych, a jednocześnie najbardziej złożonych, interdyscyplinarnych zjawisk badanych na styku wielu dyscyplin i subdyscyplin naukowych, zwłaszcza psychiatrii, psychologii, w tym psychologii klinicznej, socjologii, neuronauk, a w szczególności neurobiologii, filozofii, w tym filozofii egzystencjalnej i filozofii świadomości, oraz nauk teologicznych, a także w ramach tych nauk przez wiele teorii specjalistycznych, takich jak np. teoria traumy czy teoria samobójstwa (suicydologia). Problemy AUTOdestrukcji nie są też obce ekonomii i zarządzaniu behawioralnemu. To one tworzą niezwykle bogaty zbiór perspektyw, przez które można oglądać AUTOdestrukcję jako zjawisko wielowymiarowe i interdyscyplinarne. Ta wielowymiarowość skłoniła mnie do przedstawienia różnych ujęć złożonej struktury AUTOdestrukcji człowieka w dwóch zwartych tematycznie, a jednocześnie komplementarnych częściach tego eseju. W części pierwszej podjąłem próbę podziału istniejących lub postulowanych modeli oglądu AUTOdestrukcji na dwie grupy. W dominującej w teorii i w praktyce pierwszej grupie modeli przyjmuje się kierunek implikacji od skutku do przyczyny i dlatego nazwałem je modelami „rewersowymi”, a w drugiej grupie przyjmuje się odwrotną implikację, której sedno wyjaśnia analiza przyczynowo-skutkowa. Potencjał profilaktyczny, jaki tkwi w tej implikacji, skłonił mnie do nazwania tych modeli „klasycznymi”. Zwracam więc uwagę, że proponowany podział modeli oparty jest w gruncie rzeczy na dwóch różnych logikach wyjaśniania AUTOdestrukcji. Dlatego treść eseju podporządkowałem odpowiedziom na trzy ważne dla jakości życia człowieka pytania: (1) Jakie są zalety i ograniczenia „rewersowego” oglądu AUTOdestrukcji, czyli oglądu „od skutku do przyczyny”?; (2) Jakie są zalety i ograniczenia „klasycznego” oglądu AUTOdestrukcji, czyli oglądu „od przyczyny do skutku”?; (3) Jaka jest przydatność wykorzystania oglądów „od skutku” i „od przyczyny” dla jakości życia człowieka? Odpowiedzi na te pytania zobrazują kaskadę (schody), która odsłaniać będzie kolejne poziomy (warstwy) wyjaśnienia AUTOdestrukcji poprzez wspomniane już dwie implikacje, tzn. od skutku do przyczyny versus od przyczyny do skutku. Dokładna prezentacja propozycji drugiej kaskady będzie przedmiotem części drugiej tego artykułu.|
Metodyka badawcza: W artykule zastosowałem metodę analizy logicznej w odniesieniu do obu grup modeli oraz przegląd literatury, uwzględniający wielowymiarowość i interdyscyplinarność zjawiska AUTOdestrukcji.
Wartość poznawcza: Cech nowości poznawczej tego opracowania należy przede wszystkim upatrywać w zaprezentowanych kaskadowych podejściach do AUTOdestrukcji, opartych na odmiennych logikach implikacji. Pozwoliło to wyróżnić dwie grupy modeli oglądu AUTOdestrukcji: „rewersowy” (od skutku do przyczyny) i „klasyczny” (od przyczyny do skutku). Przedstawienie w tej części eseju zalet i ograniczeń obu grup modeli stworzy dobrą podstawę do zaprezentowania w części drugiej głębszej analizy „klasycznego” oglądu zjawiska AUTOdestrukcji, który jest według mojej oceny oglądem bardziej perspektywicznym, bo przyjmuje jako punkt wyjścia pierwotną przyczynę AUTOdestrukcj, która ma charakter egzystencjalny.
Wnioski: Główne konkluzje artykułu znajdują się w końcowej części eseju w formie kilku wniosków nawiązujących do sformułowanych wcześniej pytań badawczych.
Słowa kuczowe
jakość życia, AUTOdestrukcja, modele, przyczyna, skutek